5. Sınıf 6. Ünite: Bağımsız, Bağımlı ve Kontrol Edilen Değişkenler

NELER ÖĞRENECEĞİM?

“Bağımsız, Bağımlı ve Kontrol Edilen Değişkenler” içeriği, 2024 Fen Bilimleri Öğretim Programı’na uygun olarak hazırlanmıştır. Aydınoloji ©

2. Bölüm: Basit Bir Elektrik Devresinde Ampul Parlaklığını Etkileyen Değişkenler
FB.5.6.2.1. Bir elektrik devresindeki ampul parlaklığını etkileyen değişkenlerin neler olduğuna ilişkin hipotez oluşturabilme
(Not: Farklı örnek oluşturmak açısından devre yerine bitki ve ışık faktörü kullanılmıştır)
a) Elektrik devrelerindeki ampul parlaklığını etkileyen değişkenleri tanımlar.
b) Pil ve ampul sayısını değiştirerek ampul parlaklığındaki değişimi neden-sonuç ilişkisi bağlamında belirler.
c) Ampul parlaklığındaki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleri belirler.
ç) Bağımsız değişken olarak pil sayısı ve ampul sayısını kontrol eder.
d) Farklı elektrik devreleri üzerinden ampul parlaklığının pil sayısı ve ampul sayısına bağlı olarak değiştiğine yönelik önermelerde bulunur.

Bağımsız, Bağımlı ve Kontrol Edilen Değişkenler konusunu öğrenirsem günlük yaşamıma bir faydası olacak mı?

Bu içeriği okduğunda Bağımsız, Bağımlı ve Kontrol Edilen Değişkenler konusunun aslında hiç zor olmadığını göreceksin. Ayrıca gerçek hayatta karşına çıkan problemleri çözme yeteneğin artacak. Herhangi bir problemle karşılaştığında probleme neden olan en yüksek olasılığın üzerinde durmayı öğrenecek, çok sayıda olasılığı bir arada değerlendirerek zaman kaybetme riskini ortadan kaldıracaksın. Bu konuyu anlamak, gerçek hayata dönük oluşu ile diğer tüm bilim konularını anlamaktan üstündür.

TANIMLAR

Hipotez nedir?

Bir olayı aydınlatmak için yapılan test edilebilir tahminlere hipotez denir.

Teori nedir?

Test edilen hipotezler, doğrulanıp geniş bir bilgi ve kanıt temeline oturması durumunda, olayları açıklayan sistematik bir düşünce yapısı haline gelir. Bu duruma “teori” denir. Teori kanıtlanmış veridir.

Deney nedir?

Deney, bir hipotezin gerçekle olan ilişkisini test etmektir. Her deneyin değişkenleri olur. Bu değişkenlerden herhangi birinin gerçekliğini test etmen “deney” olur.

Örnek: “Işık, bitkinin büyümesi için gereklidir.” ifadesinin gerçek olup olmadığını denemek istedin.

Etkisini test ettiğim “şey” ne?

Bu soruyu iddia edilen duruma sormalısın. İddiaya göre; ışık, bitkinin büyümesi için gerekli. Bu durumda “ışık büyümeye etki ediyor” demektir. Bu iddianın gerçek olup olmadığını test edersek “deney” yapmış oluruz.

Deneye Başlıyoruz

Görsel 1’de aynı tür ve aynı büyüklükte iki farklı bitki, özdeş saksılara ekilmiş durumda. Her ikisine de aynı miktar su verdikten sonra birisini güneş alan bir yere, diğerini ise asla ışık almayan bir yere bıraktın. İki hafta boyunca hiçbir şey yapmadan bekledin. (Dikkat, bunu evinde deneme, uzun süre güneş almayan canlı bitki ölebilir)

Soldaki bitkiyi güneş alan bir yere bıraktın ve sağdaki bitkiyi hiçbir ışık almayan bir yere bıraktın. Bu durumda “Işık, bitkinin büyümesi için gereklidir.” iddiası gerçektir diyebiliriz. Çünkü ışık almayan bitki büyümemiş ve kurumak üzere. Bu durumda “bitkinin büyümesi ışığın varlığıyla ilişkilidir” diyebiliriz.

Deneyin Ayrıntıları ve Değişkenler

Bu deneyde üç çeşit değişken var. Bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenler.

Bağımsız Değişken

İddia içinde ya da deney sorusunda gerçekliği tartışma konusu olan etken bağımsız değişkendir. “Işık, bitkinin büyümesi için gereklidir.” ifadesinde tartışma konusu olan değişken, ışık. Bu durumda bu deneyde bağımsız değişken ışıktır.

Bağımlı Değişken

İddia içinde ya da deney sorusunda bağımsız değişkenden etkilenen etkenler bağımlı değişkendir. “Işık, bitkinin büyümesi için gereklidir.” ifadesinde bağımsız değişkenin etkilediği değişken, “bitkinin büyümesi” ifadesidir. Bu durumda bu deneyde bağımlı değişken “bitkinin büyümesi” dir.

Kontrol Edilen Değişken

Deney sırasında çok sayıda etken devreye girmişti. Bunlar: Işık, su miktarı, saksı boyutu, bitki türü, bitki boyutu vb. değişkenlerdi. Deney sırasında etkisini ölçmek istediğimiz değişkeni en doğru biçimde test etmenin tek yolu, yalnızca etkisi merak edilen durumu değiştirmektir. Eğer deneyde güneşe bıraktığımız bitkiye su vermemiş olsaydık güneşe rağmen susuzluktan gelişemez bu durumda deney hatalı sonuç verirdi.

NELER ÖĞRENECEĞİM?

Daha kolay bir yolur var:

Bu deneyde ışığın bitkinin büyümesine etkisini test ettik. Deneye “neyin?” sorusunu sorduğumuzda aldığımız yanıt bağımsız değişkendir.

– Neyin etksini test ettik?
– Işığın

Deneye “neye?” sorusunu sorduğumuzda aldığımız yanıt bağımlı değişkendir.

–Neye etkisini test ettik?
–Bitkinin büyümesine

Geri kalan tüm değişkenler kontrol edilen değişken olarak sınıflandırılır.

Özet

Bağımsız Değişken: Deneyin konusudur. Bir deneyde test etmek istediğimiz durum, bağımsız değişkendir.

Bağımlı Değişken: Deneyin sonucudur. Bir deneyde bağımsız değişkenin yarattığı fark, bağımlı değişkendir ve bağımlı değişken bağımsız değişkene bağlıdır.

Kontrol Edilen Değişken: Her iki düzenekte aynı bırakılan her türden değişkendir.

Örnek Senaryo

Bir ilaç firmanız var ve iki farklı ağrı kesici ilaç ürettiniz. Bu ilaçların işe yarayıp yaramadığını anlamak için Sağlık Bakanlığı ve ilgili kuruluşlardan gerekli izinleri aldıktan sonra yönlendirildiğiniz hastaneye gidip ağrısı olan insanlar üzerinde onların iznini alarak test yapmak istediniz.

1. X ilacı ve Y ilacı isimli iki adet ağrı kesiniciniz var.
2. O an ağrısı olan bir hasta var.

Deney 1: Hastaya X ve Y ilacını bir bardak su ile birlikte birlikte veriyorsunuz.
Sonuç 1: Hastanın ağrısı kesiliyor. İlaç başarılı. Ancak hangi ilaç başarılı?

Deney 1 hatalıydı çünkü bağımsız değişken yani ilaçlar aynı anda verildi. Eğer tek tek verilseydi hangi ilacın başarılı olduğunu bulabilirdik. Şimdi doğru bir deney oluşturuyoruz.

Deney 2: Hastaya 1 Aralık 2023 tarihinde X ilacını bir bardak su ile birlikte veriyorsunuz.
Sonuç 2: Ağrı sürdü. İlaç başarısız.

Deney 3: Hastaya 4 Aralık 2023 tarihinde Y ilacını bir bardak su ile birlikte veriyorsunuz.
Sonuç 3: Ağrı kesildi. İlaç başarılı.

2 ve 3 nolu deneyleri analiz edelim.

Bağımsız Değişken: İlaç türleri.
Bağımlı Değişken: Ağrının seyri.
Kontrol Edilen Değişkenler: Verilen su, tarihlerin farklı oluşuna bağlı olarak vücutta etken maddenin kalmaması, ağrılı olma durumu ve diğer tüm eşit unsurlar.

İçerik Sürümü: 1.1
Son Güncelleme: 16 Ağustos 2024

Kaynakça

Aşağıda belirtilenler dışında; 3D çizimler, kaplama tasarımları, yapay zeka çalışmaları, sesler, mixing, mastering, animasyon, senaryo ve kodlama: aydınoloji

Uyarı: Görsel ve işitsel materyallerin tümü lisanslı yazılımlarla tekrar düzenlenerek kullanılmıştır. Daha fazla bilgi alın.

Akademik Kaynakça

Fen Bilimleri Öğretim Programı (2024) T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. 2024 Müfredatı

3D Materyal

Bitkiler (Görsel 1 ve 2): “Potted dracaena plant – FREE” (https://skfb.ly/ovyOB) by Madeline Rosenblum is licensed under Creative Commons Attribution (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).

Filaman ve cam hariç lamba parçaları: “Light Bulb” (https://skfb.ly/NL78) by martn00 is licensed under Creative Commons Attribution (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).

Piyano: Piyano: “Piano” (https://skfb.ly/6TULP) by AEN is licensed under Creative Commons Attribution (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).

Kaplama

Ahşap: https://www.texturecan.com/details/535/

Sesler

Anahtar: https://freesound.org/people/MATRIXXX_/sounds/368744/