NELER ÖĞRENECEĞİM?
“Kalıtım” içeriği, 2018 Fen Bilimleri Öğretim Programı’na uygun olarak hazırlanmıştır. Aydınoloji ©
F.8.2.2. Kalıtım
Önerilen Süre: 10 ders saati
F.8.2.2.1. Kalıtım ile ilgili kavramları tanımlar.
a. Gen, fenotip, genotip, saf döl ve melez döl kavramlarına değinilir.
b. Baskın ve çekinik gen kavramlarına değinilir.
F.8.2.2.2. Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözerek sonuçlar hakkında yorum yapar.
a. Çaprazlamalarda sadece bezelye karakterleri kullanılır.
b. Diğer canlılarda da karakterlerin aktarımının benzer olduğu vurgulanır.
c. İnsanda çocuğun cinsiyetinin babadan gelen eşey kromozomu ile belirlendiği vurgulanır.
F.8.2.2.3. Akraba evliliklerinin genetik sonuçlarını tartışır.
“Kalıtım” konusunu öğrenirsem günlük yaşamıma bir faydası olacak mı?
Bu içeriği okuduğunda “Kalıtım” konusunda yeni bilgiler edineceksin. Eşeyli üreyen canlılardan meydana gelen yavru bireylerin sahip olduğu genleri hangi kurallar dahilinde kazandığını ve ortaya çıkan farklılıkların nedenini anlayacaksın. Ayrıca akraba evliliklerinin sonuçları konusunda bilgilenerek önemli risklerden korunmayı öğreneceksin.
Kalıtım nedir?
Genlerin yavru bireylere nasıl ve hangi kurallar dahilinde aktarıldığını inceleyen bilim dalıdır.
KALITIMDA AKTARIMLAR
Kalıtımla neler aktarılır?
Göz rengi, saç rengi, boyunun ulaşabileceği maksimum uzunluk, sahip olabileceğin maksimum zeka, öğrenme hızı, yeteneklere olan yatkınlık, ten rengi, karakter ve kişilik özellikleri, bazı hastalıklar ve diğer tüm genetik veriler.
Kalıtımla neler aktarılmaz?
Kilo, saç uzunluğu, ebeveynlerin sahip olduğu yaralar, uzuv kayıpları ve birçok hastalık, bilgi, kültür, yaşam tarzı, dünya görüşü, vb. özelikler aktarılmaz.
Detaylar girebilmemiz için aşağıdaki teknik terimleri bilmelisin:
Karakter: Bezelyede tohum rengi, meyve rengi, tohum şekli, çiçek rengi vb. özelliklere karakter denir. Genetik biliminde karakterleri göstermek için harfler kullanılır. a, B, C, d, e, F… gibi. Her bir harf farklı bir karakteri gösterir.
Neden bazı karakterleri küçük harfle yazarken bazılarını büyük harfle yazdık?
Çünkü bazı karakterler baskın (dominant) özelliklere sahipken bazıları çekinik (resesif) özelliklere sahiptir. Baskın karakterleri büyük harflerle, çekinik karakterleri ise küçük harflerle yazarız. Baskın karakterler her durumda kendi özelliğini yavru bireye yansıtırken çekinik karakter yalnızca ortamda baskın bir karakter olmadığında özelliğini yavru bireye yansıtır.
NELER ÖĞRENECEĞİM?
Gen: Kalıtımla aktarılabilen özellik. Tüm canlılar sahip olduğu her özelliğin iki adet genini taşır. Genler AA, Bb, CC, dd, Ee, FF…gibi çiftler halindedir.
Kromozom: DNA’nın hücre bölünmesi sırasında aldığı şekil. İnsanlarda kromozom sayısı 46’dır.
Otozom: Vücut kromozomu. (insanda 44 adet)
Gonozom: Cinsiyet kromozomu. (insanda 2 adet)
Otozom ve gonozomların toplamı yani 46, insandaki toplam kromozom sayısını verir. Bir insanın cinsiyetini belirleyen kromozomlara “gonozom” denir.
Erkek birey XY + 44, dişi birey ise XX + 44 kromozomlarına sahiptir.
Bir erkek ile dişiyi yalnızca 1 adet kromozom ayırır. Eğer bir insanda Y kromozomu bulunuyorsa bu insan anne karnında erkek olarak gelişir. Ancak bireyde Y kromozomu yoksa, birey dişi olur.
Otozom yani vücut kromozomları erkek ve dişide ortaktır ve cinsiyetin belirlenmesinde herhangi bir etkisi olmaz.
Alel gen: Biri anneden, diğeri babadan gelen aynı göreve sahip genlerdir. Geni oluşturan her bir karakter biri anneden, diğeri babadan gelmek üzere toplanarak canlıya ait özgün DNA zincirini oluşturur.
Bu nasıl oluyor?
7. sınıfta “Mayoz Bölünme” konusunu öğrenmiştin. Mayoz bölünme sırasında kromozom sayısı yarıya düşüyor ve; yumurta, sprem ve polen gibi üreme hücresi meydana geliyordu. Burada gerçekleşen durum Aa geninin mayoz bölünme sırasında karakterlerine parçalanarak A ve a formu alması durumudur.
Örneğin elma bitkisini ele alalım. Elma bitkisinin çiçeği polen üretecek ve elmanın çok şeker seviyesini belirleyen A ve a karakterleri olsun.
A karakteri: Çok şekerli.
a karakteri: Az şekerli.
Çiçek polen üretirken crossing over yani parça değişimi denilen hamleyi yapıyordu. Böylece farklı özellikler tek polende toplanabiliyordu. Oluşan polen her özelliğe ait tek karakteri içeriyordu. O halde polen A ya da a karakterini içerebilir. Yumurta da aynı şekilde A ya da a karakterini içerebilir. Bu durumda;
AA birleşmesi olursa: Elma çok şekerli,
Aa birleşmesi olursa: Elma çok şekerli,
aa birleşmesi olursa: Elma az şekerli olur.
Neden?
Çünkü a karakteri çekinik yani resesif. Bu durumda Aa gibi bir durumda yani yanında baskın bir karakter varken kendi özelliğini gösterebilmesi mümkün değildir.
Ancak aa şeklinde olduğu durumda elmaya şeker veren A geni ortamda olmadığı için elma az şekerli oluyor ve böylece a karakteri ürüne yansımış oluyor.
ÖRNEKLER
A: Sarı tohum rengi karakteri (Baskın)
a: Yeşil tohum rengi karakteri (Çekinik)
Aa: Sarı tohum rengini oluşturacak olan gen
AA: Sarı tohum rengini oluşturacak olan gen
aa: Yeşil tohum rengini oluşturacak olan gen
Başka bir örnek daha:
C: İçinde siyah mürekkepli su olan bardak
c: İçinde yalnızca su olan bardak
Cc: Sıvıları bir kapta birleştirirsek sıvı siyah olur.
CC: Sıvı zaten siyah
cc: Sıvı şeffaf olur
TERİMLER
Fenotip nedir?
Fenotip dış görüntüdür.
A karakteri siyah göz rengi veriyor olsun. a karakteri ise mavi göz rengi veriyor olsun.
Aa olan birey ile AA olan bireyin fenotipi aynı ve siyah gözlüdür. Fenotipte sahip olduğunuz genler değil dış görünüşünüz anlamlıdır.
Genotip nedir?
Genleri Aa olan bir insan, siyah gözlü olsa da genlerinde mavi göz olmayı sağlayan “a” karakterine sahiptir. Genotip sahip olunan tüm genlerin gösterimidir. AA, Aa, aa genotiptir. Siyah gözlü olmanız önemli değildir. AA mı yoksa Aa siyahı mısınız? Sorusuna yanıt arar ve daha detaylıdır.
Saf döl (Homozigot) nedir?
AA, aa, bb, cc, DD… ortak özelliklerini fark ettiniz mi? Geni oluşturan karakterlerin her ikisi de baskın ya da çekinik. İşte bu durumdaki genlere saf döl yani homozigot döl denir.
Melez döl (Heterozigot) nedir?
Aa, Bb, Cc, Dd… hem baskın hem de çekinik karaktere sahip olan genlere melez döl yani heterozigot döl denir.
Saf ve melez döllerin farkı nedir?
Saf dölü oluşturan karakter kendi özleliğini gösterirken melez dölü oluşturan karakterlerden yalnızca baskın (dominant) yani büyük harfle yazılan karakter kendi özelliğini gösterir.
Çarpazlanma nedir?
Not: MEB, kazanımlarda görebileceğiniz üzere çaprazlamalarda yalnızca bezelye karakterlerini kullanmaktadır.
Mendel;
- Yetiştirilmesinin kolay olması.
- Kısa sürede çok döl vermeleri.
- Çok çeşidinin olması.
- Çiçek yapısından dolayı farklı çiçeklerle kolay eşleşmemesi nedenleriyle bezelye bitkisini tercih etmiş ve çalışmalarını başlatmıştır.
Mendel çalışmalarında baskın ve çekinik karakterleri saptamış, karakterleri eşleştirmiş ve eşleşmenin sonuçlarını gözlemlemiştir.
Animasyonlar Öğrenmek Çok Kolay
Öncelikle aşağıdaki videoyu dikkatlice izleyip çaprazlama konusunda ön bilgi edinin.
BEZELYENİN KARAKTERLERİ
Aşağıda genel olarak kullanabileceğiniz bir tablo bulunmakta ve kazanım listesinde “Çaprazlamalarda sadece bezelye karakterleri kullanılır.” ifadesini kullanmış olması nedeniyle aşağıdaki tablodan fazlasını bilmek gerekmiyor.
| Karakterler | Dominant (Baskın) (A) | Resesif (Çekinik) (a) |
| Tohum Rengi | Sarı | Yeşil |
| Tohum Şekli | Yuvarlak | Buruşuk |
| Bezelye Boyu | Uzun | Kısa |
| Çiçek Rengi | Mor | Beyaz |
| Çiçek Konumu | Yanda | Tepede |
ÖRNEK
D: Tohum şekli yuvarlak
d: Tohum şekli buruşuk
Dd genotipli ebeveyn ile dd genotipli ebeveyn çaprazlanırsa yavru bezelyelerin genotip ve fenotip dağılımı nasıl olur?
ÖRNEK
Dd genotipli ebeveyn ile Dd genotipli ebeveyn çaprazlanırsa yavru bezelyelerin genotip ve fenotip dağılımı nasıl olur?
Diğer tüm eşeyli üreyen canlılar sahip olduğu özellikleri bezelye örneğinde olduğu gibi aktarır.
KENDİNİ DEĞERLENDİR
Aşağıdaki testi çözerek kendini test edebilirsin.
İnsanlarda cinsiyet nasıl aktarılıyor?
İnsanlarda cinsiyeti belirleyen gonozom isimli XX ya da XY isimli kromozomlardan bahsetmiştik. XX taşıyan birey dişi, XY taşıyan birey ise erkek demiştik. Peki bir bebeğin cinsiyetini belirleyen faktör nedir? Aşağıdaki tabloyu birlikte inceleyelim.
İnsanlarda ve diğer omurgalılar erkek ve dişi bireyler olarak iki cinsiyettedir. Bir omurgalının erkek olabilmesi için kromozomlarında Y karakterinin bulunması gerekir. Y karakteri yalnızca erkek bireyde bulunduğu için doğacak yavrunun cinsiyetini de erkek birey belirlemiş olur. Eğer erkek birey Y kromozomu gönderirse yavru birey erkek, X görnderirse yavru birey dişi olacaktır. Anneden yalnızca X karakteri gelebilmektedir çünkü anne Y kromozomu içermez.
Çaprazlama Oyunu
Aydınoloji Çaprazlama Oyunu
🏆 Zirvedekiler 🏆
- Yükleniyor…
Oyun Bitti!
Skorunu liderlik tablosuna kaydetmek için bir isim gir:
🏆 En Yüksek Skorlar 🏆
- Yükleniyor…
Akraba Evliliği
Akraba evliliğinde, kendisini gösteremeyen çekinik özellikli hastalıkları taşıyan genler, akraba evliliği yapan bireylerin çocuklarında ortaya çıkabilir. Bu tür durumlarda genetik hastalıklara sahip çocuklar dünyaya gelebilir. Bu durumun olmaması için ABD, Norveç ve birçok Avrupa ülkelerinde teyze, amca, hala ve dayı çocuklarının birbirleri ile evlenmeleri yasaktır. Bu sayede insanların engelli olarak doğması önlenmektedir. Bizler de toplumun bilinçli bireyleri olarak akraba evliliğinin olumsuz sonuçlarını bilmeli ve bunları yakın çevremizle paylaşmamız önemlidir.
İçerik Sürümü: 1.0
Son Güncelleme: 29 Ağustos 2024
Kaynakça
Aşağıda belirtilenler dışında; 3D çizimler, kaplama tasarımları, yapay zeka çalışmaları, sesler, mixing, mastering, animasyon, senaryo ve kodlama: Aydın ÜNLÜ
Uyarı: Görsel ve işitsel materyallerin tümü lisanslı yazılımlarla tekrar düzenlenerek kullanılmıştır. Daha fazla bilgi alın.
Bir yanıt yazın